Wijnhuis aan de Ganzenmarkt

Wijnhuis aan de Ganzenmarkt
Links de twee panden “Ons Gebouw” van de Hervormde Gemeente en rechts het verbouwde pand waarin vanaf 1974 juwelier Slim gehuisvest was. Foto: Monumentenzorg

De Metamorfose van het Wijnhuis aan de Ganzenmarkt.

Er zijn weinig plaatsen in Twente met een stratenplan zo oud als Ootmarsum heeft. Het dateert zelfs uit de Middeleeuwen en is nog te herkennen op de hedendaagse plattegrond. Hoewel straatnamen en architectuur veranderden zijn er toch enige namen bewaard gebleven.

De Ganzenmarkt gelegen in het Hogelindevierel

Wij hebben het dan over de Ganzenmarkt, die na gedeeltelijke nieuwbouw en renovatie van bestaande panden ook nú nog een voorname indruk maakt op de wandelaar uit 2000. In de 18e eeuw bevond zich op de plek, waar de Hervormde kerk staat, de tuin van hofmeier van Beverforde.

De doorbraak naar de Dwarsstraat, waar nu het Pläske is, was er nog niet. Wel waren er tussen en achter de huizen nauwe gangetjes, zoals die ook nu nog hier en daar worden aangetroffen. Op de hoek van de Ganzenmarkt en Grotestraat (toen nog Schildstraat geheten) stond het Hofmeiershuis met een grote tuin grenzende met de zuidwestzijde aan de stadsgracht. Gaan wij verder de Ganzenmarkt op langs de tuin van de hofmeier dan lag daar eerst het Bettingshuisje, daarna volgde het huis van de familie Gerrit Oosterwijk. Op de andere hoek van de Ganzenmarkt tegenover het Hofmeiershuis lag het logement van J. ten Oever.

Het Wijnhuis

Naast deze herberg bevond zich het huis van de dames ten Ham met daarnaast het Wijnhuis. Dit huis was eigendom van de voormalige rentmeester van het Huis Ootmarsum, J.G. Dröghoorn en toen (1754-1787) één van de vier burgemeesters, die Ootmarsum had. Zelf woonde hij met zijn vrouw en kinderen in een huis naast het Wijnhuis. In het jaar 1782 bood hij dit laatst genoemde huis te koop aan.

Slagerij

Omstreeks diezelfde tijd woonde aan de overzijde van Dröghoorn in het Bettinghuisje Hendrik Frowijn samen met zijn vrouw Helena Marschall. Zij hadden dit van Dröghoorn gehuurd. Frowijn slachter van beroep, ging bij de mensen aan huis slachten, zoals vroeger (en in de oorlog) bij boerderijen gebeurde en maakte de slacht verder klaar voor consumptie. Slachter Frowijn zag kennelijk wel iets in een groter huis en kocht op 30 april 1782 het Wijnhuis voor de som van 310 gulden van Dröghoorn. Aan de verkoop was een voorwaarde gesteld, waarbij Frowijn zich verplichtte het door hem bewoonde Bettinghuisje “af te breken en te vervoeren”.

Behalve huisslachtingen kon Frowijn nu ook bij hem aan huis koeien en varkens slachten. Dit gebeurde waarschijnlijk op de deel aan de voorzijde van zijn huis.

Zoals zoveel huizen zal het huis de vorm van een stadsboerderij gehad hebben met de deeldeur aan de voorzijde. Het slachtvee werd door Frowijn in de omgeving gekocht maar ook veel verder weg. Een enkele keer haalde hij zelfs uit Oost Friesland (Duitsland) koppels gemest vee. Particulieren, die zelf niet meer slachtten plaatsten bestellingen bij hem, meestal grote stukken vlees, die gewogen werden op de stadswaag van Ootmarsum. Ootmarsum was in die tijd vooral in de 18e eeuw een belangrijk centrum van Noordoost Twente, waar vele vooraanstaande families woonden. Wellicht kóchten zij liever vlees dan zelf een varken te mesten.

Wijnhuis Ganzenmarkt Slachterij
De slachterij en het huis van de familie Frowijn in 1912. Vlnr Gerritdina Frowijn-Huizink, Hanna Höfte (hulp in de huishouding) Hans Frowijn, Rika Lammerink (dochter van overleden zus van de broers Frowijn), Frits Frowijn en kinderen Christina Frowijn, Gerritdina Frowijn

Hoe de slagershandel van de Frowijns zich in de 19e eeuw ontwikkelde is verder niet bekend. Het begin van een winkelslagerij aan huis kan gedateerd worden in 1910. De gebroeders Frowijn dienden in dat jaar een verzoek in bij het College van B.&W. om in het pand aan de Ganzenmarkt een slagerij te mogen vestigen. Hierop werd positief beslist maar aan de toestemming werden op grond van de volksgezondheid een aantal voorwaarden verbonden. Zij hadden betrekking op de inrichting van slachtplaats, stalling en aanvoer van het vee en de afvoer van slachtafval. Een naast het huis gelegen koetshuis was al eerder bij het huis aangetrokken waardoor men meer ruimte voor de slacht had gekregen. Een kamer aan de linkervoorzijde werd met de gang als verkoopruimte ingericht, terwijl aan de andere kant rechts de voorkamer was. De keuken met een aangrenzende achterkamer lag achter de winkel. Verder was er beneden ook de slaapkamer met twee kleinere achterkamertjes. Boven was de zolder met een dakkapel.

In 1927 werd de voorkant aan de Ganzenmarkt ingrijpend veranderd. Er kwam een geheel nieuwe gevel van baksteen met een nieuw hoger dak en een zogenaamd wolfsdek, een gewelfd dak. De zolder werd nu ook bewoonbaar gemaakt met twee ramen aan de voorzijde. Het uiterlijk van het huis bleef zo, totdat in 1968 de dames Frowijn besloten met de slagerij te stoppen. Hiermede kwam een einde aan een oud familiebedrijf in een markant pand waar de familie Frowijn lange tijd zijn stempel op drukte.

Familiehistorie
Echtpaar Frederik Adolf Frowijn en Johanna Catharina Blom
Echtpaar Frederik Adolf Frowijn en Johanna Catharina Blom ±1890

Om deze familie ook tot haar recht te laten komen in de tijd, eerst enige genealogische achtergronden.

Uit de burgerlijsten van Ootmarsum kan afgeleid worden dat in 1745 Jan Daniël Frowijn met zijn vrouw Aleijda Ceupink het halve burgergeld betaalt1. Jan, afkomstig uit Hessen (Duitsland) was eerst militair, naderhand tolgaarder aan de Almelosestraat en weer later smid. Hij overleed in Ootmarsum.

Zijn zoon Hendrik Frowijn, die wij in het begin noemden, opende als eerste de rij van slagers binnen de familie. Zijn vrouw Helena Marschall kwam uit Melle (Duitsland). Na hem kwam zoon Cornelis (†1862) getrouwd met J.M. Brinkman.

Ook diens zoon Frederik Adolf (†1893) getrouwd met J.C. Blom trad als slager ook in de voetsporen van zijn vader. Zijn beide zoons Frederik Adolf (Frits), vernoemd naar zijn vader en Johannes (Hans) (†1920) runden in het begin van de vorige eeuw de slagerij met groot succes en werd er zelfs vlees geleverd aan het koninklijk hof.

Frederik Adolf (geb.1866) en getrouwd met G. Huizink overleed in 1940. Hij liet zes dochters na waarvan Christina Berendina (geb.1909) de slagerij voortzette met behulp van haar zusters. Toen zij in 1968 stopten met de slagerij viel het doek voor de oude slagerij in het voormalige Wijnhuis en zou er met de renovatie van het pand een nieuwe periode beginnen.

Familie Frowijn 1913
Familie Frowijn ±1913. Boven vlnr: Hanna Höfte (hulp in de huishouding), Rika Lammerink (dochter van zus van Frederik Adolf Frowijn), Frederik Adolf Frowijn, Johanna Catharina Frowijn Onderste rij: Clara (of Klara) Hendrike Frowijn, Frederike Adolfina Frowijn, Bernarda Petronella Frowijn, Gerritdina Cornelia Frowijn, Gerritdina Gezina Frowijn-Huzink, Christina Berendina Frowijn
De verbouw van het Wijnhuis

Na 1968 stond de slagerij 5 jaren leeg. In het kader van de renovatie van de Ganzenmarkt werd in 1973/74 een begin gemaakt met de verbouw van het huis. Tekeningen werden gemaakt door architect B. Veldboer terwijl het werk uitgevoerd werd door aannemersbedrijf Vos & Velthuis. Voordat begonnen kon worden met het werk moest beslist worden hoe de vernieuwing aangepakt zou worden. Vernieuwen, restaureren of nieuwbouw in een bepaalde stijl of van alles wat? Het lijkt alsof men voor het laatste gekozen heeft. Vergeleken met de eerdere voorgevels werd deze nieuw en anders opgetrokken. De zijmuur aan de rechterzijde werd zoveel mogelijk in takt gelaten met het aanwezige vakwerk. Via deze zijde van het huis met de smalle gang kan door een buitendeur het huis betreden worden.

In verband met de nieuwe bestemming van het huis, een juweliers- en horlogeriezaak, nam de winkel alle ruimte in beslag waar vroeger slagerij en voorkamer waren. Het achtergedeelte van het huis werd omgebouwd tot woonruimte en keuken. Er werd aan de linkermuurzijde een schouw aangebracht van delen van een schouw afkomstig uit het voormalige Huis Ootmarsum. Eerder was er een houten schouw, maar dan juist aan de tegenovergestelde zijde.

Ook de eerste verdieping werd omgebouwd tot een meer geriefelijk geheel. Het slachthuis naast de slagerij werd ook ingrijpend veranderd en ging met het verbouwde “Ons Gebouw” één geheel vormen.

Eind 1974 kon de juwelierswinkel van M. Slim geopend worden door de toenmalige burgemeester Fleers. M. Slim had aan de voorzijde op de gevelrand een klok aangebracht met aan weerszijden een soort beker, zodat al spoedig het huis de naam “Klokhuis” kreeg. Ook werden nog twee poppen aan de bovengevel bevestigd. Of dit de beeldkwaliteit van het huis ten goede kwam is een vraag. De oorspronkelijke naam van “Wijnhuis” ging door dit alles verloren en maakte zoals gezegd plaats voor de naam Klokhuis.

Latere jaren

Nadat M. Slim enkele jaren later zijn zaak had opgeheven, werd het pand enige malen verhuurd aan zaken die weinig succes hadden. Enige tijd was er een dependance van het theehuis Vasse in gevestigd en een galerie van Mevrouw Slim. Na haar vertrek werd de gevel versoberd; dit kwam het geheel ten goede.

Thans wordt het huis bewoond door de kunstenares / pottenbakster A. Westgeest en haar gezin. Het voorhuis is atelier met expositieruimte, terwijl het achterhuis met bovenverdieping als woongedeelte is ingericht.

Vanwaar de naam Wijnhuis?

Helaas hebben wij dit (nog niet) kunnen achterhalen. Het Middelnederlandsch Handwoordenboek van J. Verdam geeft de betekenis voor “Wijnhuis = Stadsherberg”. Of dit pand aan een straat, waar eens ganzen verhandeld werden inderdaad deze functie gehad heeft, wie zal het weten? Duidelijk is wel, dat wij te maken hebben met een oude naam voor een huis met een boeiende geschiedenis.

Tenslotte een aanbeveling:

Het zou van historisch gevoel getuigen als de naam Wijnhuis voor het huis in ere hersteld wordt en weer gebruikt gaat worden.

Bronnen

Diverse familieakten van de familie Frowijn.

Literatuur

Dingeldein, W.H.: Uit het dagboek van Joan Georg Dröghoorn te Ootmarsum
1790-1793. Deventer: Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch
Regt en Geschiedenis, nr. 56, 1940.
Verdam, J.: Middelnederlands Handwoordenboek.
‘s-Gravenhage: Martinus Nijhoff, 1932/1964.
Met bijzondere dank aan mevrouw C.H. Peschar-Frowijn te Nijverdal en de heer M. Frowijn te Den Haag.
Verder ook dank aan de heer en mevrouw Westgeest te Ootmarsum.


1 Zie ‘Ingeschreven als burger. Uitgave Heemkunde Ootmarsum.

Gepubliceerd in Jaarboek 2000 door Henk Eweg. Ook te downloaden als pdf.

Wijnhuis aan de Ganzenmarkt